Ασπασία Καρρά, μια γυναίκα του καναπέ
Πάντα και παντού η μανία για εξουσία.
Στο κατηχητικό που πήγα, ποίμνιο.
Στο κόμμα, μάζα.
Τώρα είμαι η Ασπασία
και πιστεύω μόνο στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου.
Α.Κ.
Για μια εθνογραφία των πρακτικών και των πολιτισμικών ρεπερτορίων
Στο βιβλίο αυτό διερευνούμε τη δυνατότητα ενός γόνιμου για την κοινωνική και κοινωνιολογική θεωρία και πρόσφορου για την ποιοτική κοινωνική έρευνα συγκερασμού της θεωρίας της πρακτικής και των πολιτισμικών ρεπερτορίων. Θεωρούμε ότι η προοπτική των πολιτισμικών ρεπερτορίων μπορεί αφενός να αξιοποιήσει τις επιστημολογικές και μεθοδολογικές θέσεις της πολιτισμικής θεωρίας και της θεωρίας των πρακτικών και αφετέρου να απαντήσει στις αδυναμίες αμφοτέρων. Το υπόβαθρο ενός τέτοιου συγκερασμού είναι μια βασική οντολογική θέση για το κοινωνικό την οποία μοιράζονται τόσο η πολιτισμική θεωρία όσο και η θεωρία των πρακτικών: η τοποθέτηση του κοινωνικού στις συλλογικές συμβολικές δομές νοήματος και γνώσης.
Ο συγκερασμός της θεωρίας της πρακτικής με τη θεωρία των πολιτισμικών ρεπερτορίων μπορεί να διευρύνει τη μεθοδολογική σκοπιά και να θέσει ως αντικείμενο κοινωνιολογικής διερεύνησης όχι μόνο τις καθημερινές, ρουτινοποιημένες, μη-συνειδητές, σωματικές/νοητικές δραστηριότητες των υποκειμένων στο πλαίσιο μιας οργανωμένης πρακτικής, μα και τον ρόλο των θεσμών
και ευρύτερων (μακρο-) φαινομένων που εμπλέκονται στη διαμόρφωση των πολιτισμικών ρεπερτορίων˙ αυτών των ρεπερτορίων δράσης και λόγου από τα οποία τα υποκείμενα, στο πλαίσιο των κοινωνικών πρακτικών όπου συμμετέχουν, αντλούν στοιχεία για να ερμηνεύσουν/επιτελέσουν τους ρόλους τους.
Θεωρούμε ότι μια εθνογραφία εμπνεόμενη από την πραξεολογική θεωρία, μια εθνογραφία των πρακτικών και των πολιτισμικών ρεπερτορίων αποτελεί μια πολλά υποσχόμενη ερευνητική προοπτική, η οποία μπορεί να ενδυναμώσει τον ποιοτικό μεθοδολογικό προσανατολισμό της κοινωνικής έρευνας. Για αυτόν τον λόγο εξετάζεται το πως συγκεκριμένες μεθοδολογίες και μέθοδοι ποιοτικής κοινωνικής έρευνας μπορούν να υποστηρίξουν μια εθνογραφία των πρακτικών και των πολιτισμικών ρεπερτορίων.
Επίσης, παρουσιάζεται μια θεματική ανάλυση της αναστοχαστικής συζήτησης που έγινε στο πλαίσιο ενός μαθήματος για την ποιοτική κοινωνική έρευνα. Η συζήτηση αυτή αφορά την εμπειρία της παρακολούθησης του εν λόγω μαθήματος και της συμμετοχής στο ερευνητικό συνεργείο, το οποίο διενέργησε μια άσκηση μικροεθνογραφικής έρευνας. Η ανάπτυξη κοινωνικών και ερευνητικών δεξιοτήτων, η αξιοποίηση της ερευνητικής απειρίας και αδαημοσύνης ως μιας βάσης ανάπτυξης μιας συλλογικής, ισότιμης, συμπεριληπτικής ερευνητικής πρακτικής, η επίγνωση μα και η υπέρβαση προσωπικών ορίων και αντοχών αποτελούν κεντρικά ζητήματα του αναστοχαστικού λόγου των φοιτητριών… και συνάμα αναδεικνύουν ότι όταν δίνεται η ευκαιρία σε νέες/ους κοινωνικές/ους επιστημόνισσες/επιστήμονες μπορούν να αναπτύξουν περαιτέρω την κοινωνική τους ευαισθησία και την όρεξη για επιστημονική διερεύνηση του κοινωνικού μας κόσμου.
“…και ένα βράδυ έφεραν τους τρελούς”
Το κείµενο που ακολουθεί αποτελεί την επεξεργασµένη µορφή µιας λεπτοµερούς ανάλυσης του φαινοµένου «Λέρος» µέσα από πρωτογενές υλικό και της συγκριτικής έρευνας των παρεµβάσεων στο άσυλο της Λέρου στην πρώτη φάση της έναρξής τους, πριν αυτές αποτελέσουν κρατικό πρόγραµµα ευρωπαϊκής χρηµατοδότησης. Αυτές οι πρώτες παρεµβάσεις, καταρχήν στο διαβόητο «περίπτερο των Γυµνών» και στη συνέχεια σε άλλα τµήµατα του ιδρύµατος, ήταν το αποτέλεσµα συνεργασίας του ασύλου της Λέρου µε τη Μονάδα Επανένταξης του Ψυχιατρικού Νοσοκοµείου Θεσσαλονίκης µε όρους που περιγράφονται αναλυτικά στο κείµενο. Η γράφουσα ήταν αµισθί εργαζόµενο µέλος στην πρώτη οµάδα των παρεµβάσεων το 1989 και αποσπασµατικά για τα δύο περίπου επόµενα έτη, βιώνοντας πολυεπίπεδα τα τεκταινόµενα εκεί. Τα αποτελέσµατα της έρευνας ήταν τόσο δυναµικά, που θα δηµιουργούσαν µια βάση ποιοτικής επέκτασης της δουλειάς αποϊδρυµατοποίησης στο ίδρυµα, αν είχαν αξιοποιηθεί ανάλογα. Η ιστορία εξελίχθηκε διαφορετικά. Οι θυελλώδεις πολιτικές εξελίξεις εκείνης της περιόδου έστρεψαν τον φακό σε µια βιαστική και χωρίς κοινή φιλοσοφία προσπάθεια απορρόφησης κονδυλίων, που έθεσε το θέµα της ουσιαστικής ποιότητας της δουλειάς σε πολύ χαµηλή προτεραιότητα.
Η δηµοσίευση αυτή σήµερα έχει όχι µόνο ιστορική σηµασία, αλλά και τη χρησιµότητα να καταδείξει, ειδικά σε καιρούς σαν τους δικούς µας, όπου τα συστήµατα ψυχικής υγείας αποδοµούνται δραµατικά, πώς µια διαφορετική κατανόηση της τρέλας µπορεί να αλλάξει τους επαγγελµατίες και πώς αυτοί µε τη σειρά τους µπορούν να αλλάξουν την ιστορία.
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Μπετόν. Όπλο μαζικής κατασκευής του καπιταλισμού
Το γεγονός που προκάλεσε τη συγγραφή του δοκιμίου αυτού ήταν η κατάρρευση της οδογέφυρας Μοράντι στη Γένοβα του Αύγουστο του 2018. Δεν άργησα να πειστώ ότι το αίτιο της κατάρρευσης αυτής, την οποία πολλοί έκριναν ακατανόητη, έγκειτο στο γεγονός ότι η γέφυρα ήταν κατασκευασμένη με μπετόν αρμέ – υλικό με πολύ περιορισμένη διάρκεια ζωής. Ώστε αυτό αντιπροσώπευε μία υποδειγματική περίπτωση της προγραμματισμένης απαρχαίωσης, τόσο ζωτικής στον καπιταλισμό. Εν τούτοις, τεκμηριώνοντας τα καταστρεπτικά αποτελέσματα του μπετόν αρμέ, γνώρισα τις σημαντικές αιτιάσεις που είχαν ήδη διατυπωθεί ενάντια σε αυτό, έστω κι αν η διάδοσή τους παρέμενε μάλλον περιορισμένη. Κατά συνέπεια μου φαινόταν πρόσφορο να συνοψίσω τις κριτικές αυτές, πολύ συχνά χαμένες μέσα σε καθαρά τεχνικές θεωρήσεις.
Γράψ’τα!
Ιστορίες από τη γερμανική κατοχή, την Αντίσταση, τον Εμφύλιο, τη σκληρή κυριαρχία της Δεξιάς, την Ε.Δ.Α., το ξέσπασμα του λαού τα χρόνια της Αποστασίας, τη Χούντα, τις διώξεις των αντριφρονούντων (συλλήψεις, καταδίκες, εξορίες), τα χρόνια της μεταπολίτευσης, τον κόβιντ με τα μέτρα για την αντιμετώπισή του, τα χρόνια μετά τον κόβιντ, Ιστορίες από τις δίκες των βασανιστών της Χούντας, των Αναρχικών, των Ιεχωβάδων…
Μικρά διαλείμματα, ανάσες από τη δύσκολη καθημερινή ζωή.
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Το πρώτο βιβλίο του, «Αναμνήσεις. 65 χρόνια Αριστερά», στο οποίο περιγράφει γεγονότα από τη δράση του για τη δημιουργία μίας δίκαιης δημοκρατικής κοινωνίας, έκανε πολλούς αναγνώστες να του ζητήσουν να γράψει και άλλα για σε μεγάλο βαθμό άγνωστα συμβάντα της ιστορίας της Αριστεράς, των ανθρώπων της, της Θεσσαλονίκης και της προσωπικής του ζωής. Αυτό κάνει στις 150 σελίδες του καινούργιου βιβλίου του.
Το τραγούδι του Ρονθεσβάγιες
Το βιβλίο αυτό αποτελεί την πρώτη ελληνική μετάφραση, απευθείας από το πρωτότυπο ισπανικό κείμενο και με πλήρη σχολιασμό, του Τραγουδιού του Ρονθεσβάγιες (Cantar de Roncesvalles). Παρά τον αποσπασματικό του χαρακτήρα, είναι το μόνο σωζόμενο μεσαιωνικό ισπανικό επικό κείμενο (του 13ου αι.) που σχετίζεται άμεσα με την πλούσια ευρωπαϊκή επική καρολίγνεια παράδοση και συγκεκριμένα με τις μορφές του Καρλομάγνου και του Ρολάνδου και με τη δράση τους στα Πυρηναία. Η έκδοσή μας έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία και να κάνει γνωστό το συγκεκριμένο έργο στο ελληνικό επιστημονικό αλλά και ευρύ κοινό.
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Τι μας έχει συμβεί. Το συλλογικό ιστορικό τραύμα και η θεραπεία του
«Το παρόν βιβλίο είναι ένα ανθρωπιστικό, επιστημονικό ή επιστημονικώς θεμελιωμένο, μανιφέστο δράσης. Ο λόγος σε πάρα πολλά σημεία θυμίζει Γκυ Ντεμπόρ της Κοινωνίας του θεάματος. Δεν θα βρει κανείς την αποστασιοποίηση του συγγραφέα (φαινομενική ή πραγματική) που υπάρχει σε πολλά επιστημονικά βιβλία. Θα δει έναν συγγραφέα-επαναστατημένο άνθρωπο, ο οποίος αγωνιά για τον μετασχηματισμό της πατρίδας του, του λαού του, των ανθρώπων και φυσικά του μοντέλου εξουσίας, χωρίς όμως να παραμελεί την επιστημονική θεμελίωση των όσων υπερασπίζεται. Θα δει, επίσης, ότι τα ζητήματα του πεδίου της έρευνάς του και της επιστήμης του βρίσκονται σε πρώτο πλάνο, χωρίς ωστόσο να προσφεύγει σε μια εύκολη ‘ψυχιατρικοποίηση’ των κοινωνικών και πολιτικών συμπεριφορών.»
(από το επίμετρο του Θέμη Τζήμα στο βιβλίο)
Απαρνιέμαι τον έρωτα! Δοκίμιο για το ερωτικό πεπρωμένο της ανθρωπότητας
Κάπου στα βάθη της ανθρώπινης ιστορίας, ο έρωτας μπήκε στο προσκήνιο ως Ιδέα ικανή να οδηγήσει την ανθρωπότητα στο μεταφυσικό της πεπρωμένο. Από το Συμπόσιο του Πλάτωνα και τα ιπποτικά μυθιστορήματα, μέχρι τον ουμανισμό, τους δονζουανικούς άθλους, τον ρομαντισμό και τις αξεπέραστες απεικονίσεις της κλασικής λογοτεχνίας, του θεάτρου, της όπερας και του κινηματογράφου, ο έρωτας έγινε ιερή αποστολή που όρισε τη μοίρα του ανθρώπου.
Το ανά χείρας δοκίμιο διανθίζει με φιλοσοφική παρρησία την περιπέτεια αυτής της αποστολής, φωτίζοντας τις στιγμές που το ερωτικό ιδεώδες συγκρούστηκε με το στεγνό πνεύμα του ρασιοναλισμού και τις αξίες της επιστήμης, της προόδου, της δύναμης, της συσσώρευσης και του καπιταλισμού.
Πώς φτάσαμε στο σημείο να μην προσδοκούμε τίποτα απ’ τον έρωτα; Είναι πέρα για πέρα πρόδηλο πως σήμερα ζούμε σε μια μεταερωτική εποχή: το ερωτικό πεπρωμένο μοιάζει να εξορίζεται, συγχέεται με τον σεξουαλικό ακτιβισμό, το βιολογικό ζευγάρωμα, τις φυσικές ανάγκες του ανθρώπου και, γενικότερα, με πράγματα και καταστάσεις που δεν συνάδουν καθόλου με το πνευματικό του περιεχόμενο. Το δράμα της ιδέας του Έρωτα φτάνει στο έσχατο σημείο.
Υπάρχει άραγε διέξοδος από αυτό το τέλμα; Τούτο το ερώτημα ανοίγεται στον αναγνώστη, που καλείται να ξανασκεφτεί τι σημαίνει να αγαπάμε, να ερωτευόμαστε, να εναποθέτουμε τις ελπίδες μας στον έρωτα…
Περπατώντας στην παραλία
Η παραλία της Θεσσαλονίκης. Το χαρακτηριστικότερο τμήμα της πόλης. Έχουν γραφεί άπειρα κείμενα για την παραλία κι άλλες τόσες αναφορές έχουν γίνει σε βιβλία ιστορικά ή λογοτεχνικά.
Η παραλία δεν είναι καρτ-ποστάλ, δεν είναι αυθύπαρκτη, δεν είναι αυτόνομη.
Παίρνει ζωή από μας που την περιδιαβαίνουμε μαζί με τα προβλήματα, τη ματιά, τις προσδοκίες, την επικαιρότητά μας. Γι’ αυτό αλλάζει με το χρόνο. Δεν είναι ίδια, δεν είναι στατική.
Όπως σηματοδοτεί και η φωτογραφία του εξωφύλλου, υπάρχουν πολλές δεδομένες ή έτοιμες επιλογές για να προσεγγίσεις την παραλία. Υπάρχει, όμως, και η δυνατότητα να επιλέξεις τη δική σου εκδοχή. Ακόμα κι αν είσαι οριακά και μόνο εντός του κάδρου.
Προς μια θεωρία των κοινωνικών πρακτικών
Στο κείμενο αυτό ο Γερμανός κοινωνιολόγος Andreas Reckwitz επιχειρεί να συστηματοποιήσει τις διάσπαρτες στη σύγχρονη κοινωνική θεωρία συμβολές σε μια προοπτική της θεωρίας των κοινωνικών πρακτικών (Theory of Social Practices). Αναδεικνύοντας τις δυστοκίες της ωφελιμιστικής θεωρίας και της θεωρίας της ορθολογικής επιλογής (homo economicus) και της παρσονικής και ντυρκεμιανής κοινωνιολογικής παράδοσης (homo sociologicus) όσον αφορά την εξήγηση της ανθρώπινης δράσης, ο Reckwitz αναδεικνύει τη συμβολή των πολιτισμικών θεωριών στην κατανόηση της δράσης μέσω της προσφυγής στις συλλογικές συμβολικές δομές γνώσης και νοήματος.
Ενώ η θεωρία της πρακτικής συγκαταλέγεται και αυτή στο φάσμα των πολιτισμικών θεωριών, εν τούτοις διαφέρει κρίσιμα από τις άλλες περισσότερο «νοοκρατικές» πολιτισμικές θεωρίες (κουλτουραλιστική νοησιαρχία, κειμενισμός, διυποκειμενισμός). Οι διαφορές τους έχουν να κάνουν με το πώς εννοιολογούν διαφορετικά το κοινωνικό, το σώμα, τον νου, τα πράγματα, τη γνώση, τον λόγο, το δρων υποκείμενο και τη δομή / διαδικασία. Για τη θεωρία των κοινωνικών πρακτικών όλα αυτά εδράζονται στις καθημερινές κοινωνικές πρακτικές. Και η ανάδειξη του ρουτινοποιημένου, του μη συνειδητού, του σιωπηρού χαρακτήρα των καθημερινών μας κοινωνικών πρακτικών είναι κρίσιμη για την κατανόηση της δράσης και των τρόπων κοινωνικής αναπαραγωγής ή / και κρίσης και αλλαγής.
Μια πρακτική, όπως την ορίζει ο Reckwitz, «είναι ένας ρουτινοποιημένος τρόπος με τον οποίο τα σώματα κινούνται, τα αντικείμενα χρησιμοποιούνται, τα υποκείμενα αντιμετωπίζονται, τα πράγματα περιγράφονται, και ο κόσμος κατανοείται».
Η υιοθέτηση μιας τέτοιας επιστημολογικής προοπτικής μπορεί να έχει κρίσιμες επιπτώσεις στην ηθική μας προοπτική όσον αφορά τις σχέσεις με τον εαυτό (το σώμα, τα συναισθήματα, τα κίνητρα), τους άλλους, τα πράγματα και τη φύση. Όπως και μπορεί να ενημερώσει σημαντικά την εμπειρική κοινωνικο-πολιτισμική ανάλυση…
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Πρίγκηπος, η πιτυούσα και η ερατεινή
Η Πρίγκηπος ή το Νησί, όπως την αποκαλούν οι Ρωμιοί της Πόλης, αποτελεί το σκηνικό στο οποίο ξετυλίγονται αυτήν τη φορά οι αναμνήσεις της συγγραφέως. Το παραδεισένιο νησί των καλοκαιρινών διακοπών στα πρώτα νεανικά της χρόνια. Μέρες χαράς και ξενοιασιάς, παρέες και αισθήματα, ποδηλατάδες και ψυχαγωγία, σε ένα νησί, το Νησί, που παρ’ όλο που αποτελεί μια μικρή και ασήμαντη κουκκίδα στον χάρτη, έφερε πάνω του, εκτός από τις μαγευτικές φυσικές του ομορφιές και το απερίγραπτο αρχιτεκτονικό κάλλος των αρχοντικών του, όλη την κοινωνική, πολιτιστική και θρησκευτική ζωή της Ρωμιοσύνης της Πόλης από τα χρόνια τα παλιά μέχρι τις τελευταίες της αναλαμπές.
Έτσι, το κουβάρι των αναμνήσεων, καθώς ξετυλίγεται, φέρνει αρχικά στο φως τις ευτυχισμένες μέρες της νεανικής ξενοιασιάς, της καλοκαιρινής ραστώνης. Στη συνέχεια, η αλληλουχία των συνειρμών ανασύρει από τα ταμεία της Μνήμης την τραγική ιστορία μιας προσφιλούς της οικογένειας που παραθέριζε στην Πρίγκηπο κατά τη χρυσή για την Ομογένεια εποχή των δεκαετιών του ’50 και του ’60. Στο δε τελευταίο μέρος η συγγραφέας επιχειρεί μια αναρρίχηση στην ψηλότερη κορφή της Πριγκήπου, στη μονή του Αγίου Γεωργίου του Κουδουνά, και μας μεταφέρει εικόνες παλιές, αλλά και του σήμερα, από το σημαντικότερο Προσκύνημα της Πριγκήπου, και ίσως και της Πόλης ολόκληρης.
Τελειώνει, δε, αυτήν την κατάθεση ψυχής με τη λεπτομερή αναφορά στο έργο του Εθνικού Ορφανοτροφείου της Πριγκήπου, που ερημώνει τώρα πια απέναντι από τον Άη Γιώργη τον Κουδουνά, και με την περιγραφή της προσωπικότητας και του έργου της τελευταίας διευθύντριας του Ορφανοτροφείου, της δασκάλας Μαρίκας Χάτσου.
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Σαραμπάντα
Δεν είμαι καμιά μηχανή παραγωγής θετικότητας.
Έχω ένταση, έχω δυσαρέσκεια, έχω δυσθυμία, κάνω αρνητικές σκέψεις, θα τους έλεγε.
Τώρα κοιτάει από το μπαλκόνι την πινακίδα που αναβοσβήνει στο ψαράδικο απέναντι, στη λεωφόρο. «Σας ψήνουμε και σας τηγανίζουμε μόνο με 4 ευρώ το κιλό, ο ψαράς της οικογένειας» και χαμογελάει. Να αφιππεύσει από το καλάμι της, να μπορούσε να αρκείται σε ό,τι έχει, θα της έλεγε ο πατέρας της, καλή του ώρα. Πέφτει πάλι με το κεφάλι στη μαύρη τρύπα της κακοδαιμονίας, ανάμεσα σε ανεξέλεγκτες φωτιές και σε έκτακτα δελτία κάθε τόσο για επιδείνωση, μπουρίνια και πάλι νέα πρόγνωση. Γκρινιάζει και δυσανασχετεί, και πού να πάει κανείς με τον καύσωνα, στα θερινά είχε δει τις περισσότερες ταινίες κι εξ άλλου οι καρέκλες ήταν άβολες, και τα κουνούπια έκαναν πάρτι, και οι φίλοι δεν επιθυμούσαν καμία έξοδο, προτιμούσαν κλεισμένοι σαν τα ποντίκια να βλέπουν σειρές και να παραγγέλνουν πίτσες, παρ’ όλη την άνωθεν σύσταση να είναι φειδωλοί στις παραγγελίες με τις εργασιακές σχέσεις για κλάματα και τους εργαζόμενους όμηρους να αλωνίζουν με τα μηχανάκια στην καυτή πόλη.
Επισκόπηση της λατινικής λογοτεχνίας στα ΡΩΜΑΪΚΑ του Αλ. Μαυροκορδάτου του “Εξ Απορρήτων”
Μία ἀπὸ τὶς ἰδιαιτερότητες τοῦ ἱστορικοῦ ἔργου τοῦ Ἀλέξανδρου Μαυροκορδάτου τοῦ «ἐξ Ἀπορρήτων» (1641-1709) τὸ ὁποῖο τιτλοφορεῖται Τὰ Ῥωμαϊκὰ καὶ πραγματεύεται σὲ τέσσερα βιβλία-κεφάλαια τὴν ἱστορία τῶν Ρωμαίων εἶναι πὼς κάποιες φορὲς ὁ ἱστορικὸς διακόπτει τὴν ἀφήγηση τῶν γεγονότων, προκειμένου νὰ ἀναφερθεῖ στοὺς Ρωμαίους συγγραφεῖς ποὺ ἔζησαν καὶ δημιούργησαν τὰ ἔργα τους κατὰ τὴ διάρκεια τῆς περιόδου ποὺ προηγήθηκε.
Τὰ παρενθετικὰ αὐτὰ τμήματα, τὰ ὁποῖα συνιστοῦν, κατ’ οὐσίαν, μιὰ ἐγκιβωτισμένη στὴ ρωμαϊκὴ ἱστορία λατινικὴ γραμματολογία, εἶναι πέντε στὸν ἀριθμό. Τὸ πρῶτο καὶ πλέον σύντομο (βιβλίο α΄) ἀφορᾶ στὶς ἀπαρχὲς τῆς λογοτεχνίας τῶν Ρωμαίων, ἐνῶ τὸ δεύτερο (βιβλίο γ΄) στοὺς ποιητὲς τῶν πρώτων αἰώνων τῆς ἱστορίας τους. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, τὸ τρίτο τμῆμα (βιβλίο γ΄) ἀναφέρεται στοὺς συγγραφεῖς τῶν ἐτῶν 241-153 π.Χ., ἐνῶ τὸ τέταρτο (βιβλίο γ΄) σὲ ὅσους συνέγραψαν τὰ ἔργα τους ἕως καὶ τὸ ἔτος 49 π.Χ. Τὸ πέμπτο, τέλος, καὶ τελευταῖο τμῆμα (βιβλίο δ΄) περιλαμβάνει τοὺς συγγραφεῖς ποὺ ἔζησαν ἀπὸ τὴν ἀνάρρηση στὴν ἐξουσία τοῦ Ἰούλιου Καίσαρα (48 π.Χ.), ἕως καὶ τὸν θάνατο τοῦ αὐτοκράτορα Νέρωνα τὸ 68 μ.Χ.
Στὴν παρούσα ἔκδοση συγκεντρώνονται καὶ ὑπομνηματίζονται τὰ παρενθετικὰ αὐτὰ τμήματα. Ὁ σχολιασμὸς ἔχει στὸ ἐπίκεντρό του τόσο ζητήματα ποὺ ἀφοροῦν στὴ γλώσσα τοῦ κειμένου ὅσο καὶ στὸ τόσο πλούσιο καὶ ἐνδιαφέρον περιεχόμενό του.
Η διαγώνιος του τετραγώνου
Μια σελίδα της σχολικής Γεωμετρίας για τα ασύμμετρα μεγέθη (όπως η διαγώνιος προς την πλευρά του τετραγώνου) θα γίνει αφορμή για τη μια από τις δύο κεντρικές ηρωίδες του βιβλίου να σκεφτεί την περίπτωση του άντρα που καθόρισε για ένα διάστημα την πορεία της ζωής της.
Οι σκέψεις τις αυτές γεννιούνται όταν πια έχει καταφέρει να απαλλαγεί από εκείνον κι ελεύθερη μπορεί να κρίνει από απόσταση τον χειριστικό του χαρακτήρα, τον διαρκή αγώνα του να καλύπτει με ψέματα τις ανεπάρκειές τους και να διώχνει από τον περίγυρο οποιονδήποτε θα μπορούσε να διακρίνει την αλήθεια για το πρόσωπό του. Εκείνος πάλι θα επιλέξει μια άλλη, το δεύτερο από τα βασικά γυναικεία πρόσωπα του βιβλίου, όταν καταλάβει ότι είναι εκείνη που δεν θα τον αμφισβητήσει ποτέ.
Δειλή, ανασφαλής, πληγωμένη από την παιδική της ηλικία, θα γίνει, με την απομόνωση που της επιβάλλει, υποχείριό του, παρέχοντάς του την επιδοκιμασία και την υλική υποστήριξη που εκείνος χρειαζόταν. Μέχρι το τέλος της.